Podijeli članak

Medijski izvještaj koji nastoji da skrene pažnju javnosti sa nekog drugog sadržaja ili činjenice koji su u tom trenutku u fokusu javnosti, naziva se “spin”. Ova vrsta manipulacije se uvijek javlja kao reakcija na neki drugi izvještaj ili događaj, sa ciljem da poništi ili umanji negativne efekte koje taj izvještaj ili događaj ima, ili bi mogao imati, za javne aktere/ke, uglavnom one iz svijeta politike.
Šta je spin?

Spin je engleska riječ koja je u svom izvornom obliku ušla u opštu upotrebu u našem jeziku, u kom se “odomaćila” i kao glagol (“spinovanje”). Spin znači “zaokret” ili “okretanje”, a u političkom i medijskom kontekstu izraz se koristi da označi “okretanje priče”. Collins Dictionary definira spin kao propagandnu aktivnost kojom “političke partije pokušavaju javnosti i medijima predstaviti sve što rade u pozitivnom svjetlu”.
U engleskom jeziku raširena je i upotreba termina spin doctor koji označava “osobu koja daje pozitivan ton određenoj vijesti, potencijalno nepopularnoj politici i sl, posebno kada se radi o političkim ličnostima ili partijama”.

Izvještaji sa elementima spina mogu pretendovati i da umanje ili promijene negativan odnos javnosti prema nekom trenutnom događaju, vijesti, osobi, organizaciji i sl, i kada oni nisu isključivo vezani za političku sferu, u kontekstu izgradnje odnosa sa javnošću (popularno poznatih kao “PR”) vezanih za medijsku industriju ili poslovne interese komercijalnih kompanija.

Tipičan primjer spina nalazimo u članku koji je portal “Saff” objavio kao reakciju na saopštenja medijskih kuća čiji su materijali bez dozvole preuzeti za izradu promotivnog videa za predsjedničkog kandidata Stranke demokratske akcije, Šefika Džaferovića. Iako je ova stranka bila ta koja je preuzela snimke različitih TV stanica za svoje potrebe, “Saff” je izokrenuo priču optužujući jednu od navedenih televizija za ono što je zapravo uradila SDA, tj. za kršenje autorskih prava.

Izvor: “Saff” u odbrani SDA

Zašto nastaje spin?

Spin se po pravilu javlja kao rezultat uređivačke politike medija koji ga proizvodi, kada na nju utiču određeni ideološki, politički ili vlasnički interesi. Ova vrsta manipulacije se rijetko može povezati sa motivom profita u smislu povećavanja posjete ili količine čitalaca, jer nastaje uglavnom kao reakcija na neki drugi medijski izvještaj ili aktuelni događaj sa kog se želi skrenuti pažnja, a koji je nepovoljan po nekog – uglavnom političkog – aktera. Mediji koji objavljuju ovakve izvještaje to uglavnom rade u dogovoru sa političkim akterima, i/ili po njihovim instrukcijama. Sa druge strane, ako je izvještaj sa elementima spina predstavljen u senzacionalističkom maniru, on može biti prenesen i u medijima koji nisu direktno povezani sa političkim interesima zbog kojih je prvobitni izvještaj objavljen. “Spinovanje” se najčešće javlja kao kontinuirana aktivnost određenog medija, koja nije ograničena na samo jedan medijski izvještaj, već se, kako je već naglašeno, provlači kroz njegovu generalnu uređivačku politiku. U skladu sa tim, objavljivanje “spinova” o određenoj temi u takvim medijima će traje sve dok je ta tema u žiži javnosti i dok god sa stanovišta interesne strane postoji potrea da se utiče na formiranje stavova i mišljenja javnosti o njoj.

Spin se često javlja i u vidu pristrasnog izvještavanja i povezan je sa drugim oblicima medijskih manipulacija, s obzirom da se za skretanje pažnje i oblikovanje mišljenja javnosti može koristiti sve od lažnih vijesti  i teorija zavjere, do manipulacije činjenicama.

Kako prepoznati spin?

Kako je već naglašeno, spin je suštinski reaktivna vrsta manipulacije i najčešće nastaje kao odgovor na neki drugi izvještaj ili događaj. Stoga je za prepoznavanje spina potrebno znati više o samom kontekstu u kom je vijest ovjavljena – recimo, uočiti da li određeni medij ignoriše aktuelnu vijest nepovoljnu po jednu stranu, te istovremeno objavi sadržaj koji je nepovoljan po drugu stranu; da li je takva vijest uslijedila nakon određenog događaja koji je značajan za njene aktere; na koji način obrađuje temu koja je trenutno aktuelna – da li se on značajno razlikuje od toga kako je tema predstavljena u drugim medijima ili od raširene percepcije javnosti o istoj, itd.

U prepoznavanju spina može pomoći nekoliko smjernica. Spin u sebi uglavnom sadrži dio ili cijelu informaciju čije efekte želi da umanji ili poništi, uglavnom usputno, a onda se na to dodaju dodatne informacije koje mijenjaju sliku stanja o toj vijesti ili osobi kako bi se fokus prebacio na 1) pozitivno izvještavanje o akteru koji je „pogođen“ nepovoljnom viješću, ili na 2) vijest nepovoljnu po drugu stranu. Ukoliko se, dakle, medijski izvještaj samo površno bavi aktuelnom viješću zbog koje je nastao, ali uz nju pruža niz drugih informacija koje mijenjaju njeno izvorno značenje i percepciju glavnih aktera vijesti, to ukazuje na moguće “spinovanje”.
Slično tome, ukoliko izvještaj ignoriše osnovnu informaciju koja je pokrenula određenu temu u javnosti, ali nudi vijest ili informaciju koja bi pažnju javnosti okrenula od prvobitne vijesti, vrlo vjerovatno se radi o pokušaju spina.

Primjer kontinuiranog “spinovanja” uz ignorisanje izvorne informacije, nalazimo u izvještavanju RTRS o navodnim paravojnim formacijama koje su bile u žiži javnosti početkom 2018. godine.

Kada se u nekim medijima pojavila vijest o “bošnjačkim paravojnim formacijama”, RTRS ju je prenijela u roku od 17 minuta. Prvi demantij ove vijesti RTRS nije objavila, a drugi je prenijela pod znakom pitanja.
Nasuprot tome, kada se pojavila vijest o “srpskim paravojnim formacijama”, RTRS je uopšte nije prenijela, ali je objavila niz demantija iste, posvećujući im centralno mjesto u Dnevniku – centralnoj informativnoj emisiji.

Izvor: RTRS o paravojnim formacijama: Knjiška definicija pristrasnog izvještavanja

Drugi indikatori “spinovanja” su: jako izražen pozitivan ili negativan stav prema nekoj osobi ili događaju, naročito ako je trenutno predmet pisanja drugih medija; sličan ton ostalih izvještaja o istoj temi u datom mediju; poređenje sa drugim aktuelnim vijestima o istoj ili sličnoj temi, sa kojih bi ova informacija mogla pokušati da skrene pažnju, uključujući izrazito drugačiji tretman navedene teme u odnosu na druge, vrijednosno neutralne medijske izvještaje o njoj.

Pogledajte sve članke koji su na “Raskrinkavanju” ocijenjeni kao spin.